Kalaqni yaada tokkoon jalqaba. Yaada sana gara qabeenya daldalaatti jijjiiruun ogummaa barbaada. Sirni ikoo kalaqaa dagaagaa jiru ogeessota paatentii leenjii gaarii qaban kanneen kalaqtoonni kalaqa isaanii gara paatentiitti akka hiikan gargaaruu danda’an barbaachisa.
Sagantaan Leenjii Wixinee Paatentii Idil-addunyaa (IPTDP) sirriitti kana kenna. Sagantaan kun bara 2022 irraa eegalee ogeessota paatentii biyyoota 59 irraa dhufan leenjisee galma tokko qaba: kalaqtoonni iyyannoo paatentii akka wixineessan gargaaruuf dandeettii barbaachisaa ta’e isaan hidhachiisuu.
Ogeeyyiin 100 ol imala ji'a 8 kana xumuraniiru. Sagantaan Leenjii Wixinee Paatentii Idil-addunyaa muuxannoo harkaan hojjetamu bal’aa kan mala barumsaa walmakaa fudhatu walitti fida. Qormaata xumuraa ogummaa isaanii qorachuun xumurama.
Sagantaan kun biyyoonni ogeessota paatentiidhaaf kaarikulamii leenjii mataa isaanii keessatti akka walitti makaniif kan qophaa’edha. Biyyoonni Miseensota ta’an Ragaa karaa Yaadannoo Waliigaltee (MoU) WIPO waliin taasifameen kennameef ifatti beekamtii kennuu ni danda’u. Waajjiraaleen IP akkaataa Saganticha beekamtii itti kennan murteessu, fakkeenyaaf akka liqii gara mirkaneessa naannootti ykn barnoota itti fufiinsa qabuutti. Kunis hirmaattonni dandeettii wixinee paatentii isaanii akka guddisan kaka’umsa cimaa uuma.
Haangaarii fi Paaraaguway Yaa’ii Waliigalaa WIPO darbe irratti IPTDPf ifatti beekamtii kennaniiru. Arjentiinaa, Keeniyaa, Naayijeeriyaa, Peeruu, Sarbiyaa fi Yugaandaa waliin ta’uun ogeeyyii fayyaa isaaniif faayidaa dabalataa dhiyeessu.
Sagantaa Leenjii Wixinee Paatentii Idil-addunyaa maaltu adda isa godha? Sagantaan kun muuxannoo harkaan hojjetamu ni kenna. Hirmaattonni qormaata wixinee addunyaa dhugaa gorsa wixineessitoota paatentii sadarkaa addunyaa irraa argatu. Ogeeyyiin kun ogeeyyiin haaraa fi haaraa ta’an paatentii daldalaaf gatii guddaa qaban ijaaruuf eessatti fooyya’iinsa akka qaban adda baasuuf gargaara. Saganticha keessaa ogummaa cimaa kalaqa gara guddina dinagdeetti jijjiiruuf barbaachisu qabatanii bahu.
Kalaqtotaaf, kun ogeeyyii paatentii leenjii fooyya’aa qaban kanneen imala uumamuu irraa kaasee hanga eegumsa gabaaf qophaa’etti isaan qajeelchuu danda’an argachuuf carraa argamsiisa.
